Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye'lerde Ergani

SALNAME-İ DEVLET-İ ALİYE-İ OSMANİYE'LERDE

ERGANİ

SALNAME-İ DEVLET-İ ALİYE-İ OSMANİYE'LERDE ERGANİ

" Korkma salnameye bir köşesinden iliş, istikbalin taht-i emniyettir." Cenap Şahabettin

Sunuş

Salname; bir senelik olayları topluca göstermek üzere hazırlanan eserler için kullanılan bir sözcüktür. Türkçe'ye Tanzimat'tan sonra girmiştir. Farsça " sene " demek olan " sal " ile yine Farsça " mektup ", " kitap " anlamına gelen " name " sözcüğünün birleşmesiyle oluşmuştur. Günümüzdeki karşılığı " yıllık "tır. Batılılar salname veya yıllık karşılığında " annuaire ", " annus ", " annale " ve " almanac " sözcüklerini kullanmaktadırlar.

Salnameler, Osmanlı Devleti'nin yayınlamış olduğu resmî yıllıklardır. Bu yıllıklarda genel olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun, özel olarak da şehirlerin yıllık olarak ekonomik, sosyal, sağlık, eğitim ve ziraat ile ilgili detaylı olmayan istatistikî verileri yer almaktadır. Bunlar Osmanlı Devleti'nin ve şehirlerin kısmen hatıra defteri, belleği gibidir. İçindeki bilgiler sınırlı olsa dahi, belgesel nitelik taşıması nedeniyle, salnameler şehir tarihçilerinin, tarihçi ve araştırmacıların başvuru kaynaklardır.

Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk salname 1847 yılında yayınlanmıştır. İlk salnameyi düzenlemekle Hayrullah Efendi görevlendirilmiş, ama Ahmed Vefik Paşa'ya yaptırılmıştır. Sonraları Cevdet Paşa, daha sonraları da Meclis-i Mearif Başkâtibi Behçet, Meclis azasından Rüşdi beyler tarafından hazırlanmıştır. 1888'den sonra Me'murin-i Mülkiye Komisyonu'na bağlı Sicil-i Ahval idaresi tarafından düzenlenmiştir. Saltanatın sonuna kadar, Resmî salnameler bu idare tarafından düzenlenip çıkartılmıştır.

İlk zamanlar yüz küçük sayfayı geçmeyen salnameler, sonraları iki-üç yüz, en nihayet yedi-sekiz yüz sayfayı bulmuştur. Bunlarda, devletin resmi teşkilatından başka; memurların isimleri, tayin tarihleri, rütbeleri, nişanları gösterilir. Birer belge niteliği taşırlar. Genel salnamelerden başka, yine resmî özellikte olmak üzere bakanlıklar, vilayetler (valilikler) de salnameler çıkartmışlardır. Diyarbakır Salnameleri gibi...

Vilayetlerce ilk salname, 1866-67 yılında yayınlanmıştır. Vilayetlerin bazılarında yalnız bir tek salname yayınlanırken, bazılarında yirmiye yakın salname çıkarılmıştır. En çok salname çıkaran vilayetler Bursa ve Selanik ' tir.

Ergani ve çevresi, daha doğrusu Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı coğrafyanın büyük bir kısmı Molla İdrisî Bidlisî'nin arabuluculuğu ve girişimleri sonucu Yavuz Selim zamanında, 1515 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na katılmıştır. Ergani, Osmanlı idarî yapısı içersinde, Ergani Sancağı olarak yer almıştır. Osmanlının son dönemlerinde ise Erganimadeni Sancağı adını almış ve sancak merkezi Maden 'e taşınmıştır.

Erganimaden Sancağı Cumhuriyete kadar varlığını devam etmiştir.

Cumhuriyet döneminde idarî yapı içersinde yer alan sancaklar kaldırıldığı için, Erganimaden Sancağı da lağvedilmiştir. Sancağa bağlı Ergani, Çermik, Çüngüş, Eğil ilçe yapılarak Diyarbakır'a; Maden ve Palu ise Elazığ'a bağlanmıştır.

Ergani, hem Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye 'lerde ve hem de Diyarbakır Salnameleri 'nde yer almaktadır. Diyarbakır Salnameleri'nde yer alan Ergani ile ilgili bilgilere Çayönü'nden Ergani'ye Uzun Bir Yürüyüş kitabımda kısmen yer vermiştim (s: 18). Bu çalışmada, Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye 'lerdeki Ergani ile ilgili bilgilere yer verilecektir. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnameleri ise ayrı bir çalışma, dosya olarak ileride sunulmak üzere hazırlanmaktadır.

Ergani'nin sancak öncesi ve sonrası ile ilgili elimizde pek fazla bilgi ve belge yok veya çok az. Var olanları da gün ışığına çıkartmada maalesef yeterli bir çaba içersinde değiliz. Tarihle ilgili yapacağımız çalışmalar, incelemeler veya yorumlar eğer bilgi ve belgelere dayanmıyorsa inandırıcılığı ve etkisi olmaz. Çünkü belgelere dayanmayan tarih, belleksiz insana benzer. Bu, geçmişten habersiz kalmanın bir başka biçimidir. Şunu aklımızdan çıkarmamalıyız: " Geçmişten habersiz olmak demek, her zaman çocuk kalmak demektir ".

Ben, Salnameleri yayınlayarak, belgelerin gün ışığına çıkmasında azıcık da olsa bir katkım olsun istedim.

Salnamelerin Ergani ile ilgili kısımlarının Osmanlıca orijinal sayfalarının hem fotokopilerini ve hem de bu Osmanlıca metinlerin Latin alfabesine çevrilmiş hallerini, bana Tarih Bilim Uzmanı Abdurrahman Üzülmez göndermiştir. Uzun süredir bu belgeler ve çevrileri arşivimde öylesine duruyorlardı. Düşündüm bunları yayınlarsam, belgelerin gün ışığına çıkmasının yanında, ilgi duyanlara ve de araştırma yapacak olanlara bir faydam olmuş olur. Yayınlanan bu belgeler belleklerde kalmasa bile, arşivlerde yer alıp günü geldiğinde değerlendirilebilir.

Bu orijinal belgeleri ve çevrilerini bana gönderen ve yayınlanmasına izin veren amcamoğlu Abdurrahman Üzülmez'e teşekkür eder, Osmanlı dönemine ait elimde var olan diğer belgeleri de ileride sizlerle paylaşmak dileğiyle saygılarımı sunarım.

10.06.2007

Müslüm Üzülmez

1310 H/1308 R/( 1892 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Beşinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 660-661.

Ergani Madeni Sancağı (1310h/1892h Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	Hacı Arifî Paşa	Mirmiran	27 Zilhicce 309 - 13 Recep 305
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Mustafa Şükrü Efendi	---	---
Muhasebeci	Mehmed Tahir Bey	---	---
Tahrirat Müdürü	Ahmed Nureddin Efendi	Saniye	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Salih Sami Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Mehmed Cemal Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	Bekir Sıdkı Efendi	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Ahmed Daim Efendi	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
-Maden Kasabası	27
1 Ergani	137
1 Eğil	65
Yekün 2	229

1312 H/1310 R/( 1894 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Yedinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 714-715.

Ergani Madeni Sancağı (1312 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	'Abdurrahman Paşa	Mirmiran	27 Recep 309 -23 Şaban 311
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Mustafa Şükrü Efendi	---	---
Muhasebeci	Mehmed Tahir Bey	---	---
Tahrirat Müdürü	Yusuf Vehbi Efendi	Saniye	19 Recep 308
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Salih Sami Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Osman Nurî Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	Bekir Sıdkı Efendi	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Ahmed Daim Efendi	---	---
Ziraat Bankası Şube Memuru	Münir Bey	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
-Maden Kasabası	27
1 Ergani	137
1 Eğil	65
Yekün 2	229

1313 H/1311 R/( 1895 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Sekizinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 756-757.

Ergani Madeni Sancağı (1313 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	'Abdurrahman Paşa	Rumeli	28 Recep 312 - 22 Şaban 311
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Abdulhalim Efendi	İzmir paye-i mücerredi	---
Muhasebeci	Mehmed Tahir Bey	Saniye	19 Recep 308
Tahrirat Müdürü	Yusuf Vehbi Efendi	Mütemayiz	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Salih Sami Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Osman Nurî Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	Bekir Sıdkı Efendi	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Ahmed Daim Efendi	---	---
Ziraat Bankası Şube Memuru	Münir Bey	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
-Maden Kasabası	27
1 Ergani	137
1 Eğil	65
Yekün 2	229

1314 H/1312 R /( 1896 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Dokuzuncu defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 756-757.

Ergani Madeni Sancağı (1314 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	Nusret Paşa	Mirmiran	28 Zilkade 310 - 25 Zilkade 311
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Süleyman Efendi	---	---
Muhasebeci	Mehmed Tahir Bey	Saniye	19 Recep 308
Tahrirat Müdürü	Yusuf Vehbi Efendi	Mütemayiz	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Hasan Fehmi Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Osman Nurî Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	Bekir Sıdkı Efendi	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Nailî Efendi	---	---
Ziraat Bankası Şube Memuru	---	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
-Maden Kasabası	27
1 Ergani	137
1 Eğil	65
Yekün 2	229

1315 H/1313 R/( 1897 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Elliüçüncü sene), Dersaadet, Matbaa-i Amire,467.

Ergani Madeni Sancağı (1315 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	Nusret Paşa	Mirmiran	28 Zilkade 310
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Süleyman Efendi	---	---
Muhasebeci	Mehmed Tahir Bey	Salise	19 Ramazan 308
Tahrirat Müdürü	Yusuf Vehbi Efendi	Mütemayiz	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Hasan Fehmi Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Osman Nurî Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	Bekir Sıdkı Efendi	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Nailî Efendi	---	---
Ziraat Bankası Şube Müdürü	Mehmed Raşid Efendi	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
1 Gezin	15
1 Berdihk(?)	16
1 Kaş	23
1 Zengil(?)	39
1 'Acuz	37
1 Demirli	14
1 Şerbetin	16
1 Piran	34
1 'Abdalan	33
1 Ergani	--
1 Egil	--
-Nefs-i Ergani	31
Yekun 11	258

1316 H/1314 R/( 1898 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Ellidördüncü sene), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 559-560.

Ergani Madeni Sancağı (1316 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	Mahmud Bey	Evveli Sanisi(?)	10 Zilhicce311
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Süleyman Efendi	---	---
Muhasebeci	Fahreddin Bey	Mütemayiz	11 C .evvel 315
Tahrirat Müdürü	Ali Rıza Efendi	Salise	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Hasan Fehmi Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Osman Nurî Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	---	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Nailî Efendi	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
1 Gezin	15
1 Berdihk(?)	16
1 Kaş	23
1 Zengil(?)	39
1 'Acuz	37
1 Demirli	14
1 Şerbetin	16
1 Piran	34
1 'Abdalan	33
1 Ergani	--
1 Egil	--
-Nefs-i Ergani	31
Yekun 11	258

1317 H/1315 R/( 1899 M ) Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye

(Ellibeşinci defa), Dersaadet, Matbaa-i Amire, 559–560.

Ergani Madeni Sancağı (1317 Tarihli Salname)

Memuriyet	Esami	Rütbe	Tarihi
Mutasarrıf	Hayri Bey	Saniye	---
Niyabet ve Bidayet Mahkemesi Hukuk Reisi	Ali Rıza Efendi	İzmir paye-i mücerredi	---
Muhasebeci	Fahreddin Efendi	Mütemayiz	1 C .evvel 315
Tahrirat Müdürü	Ali Rıza Efendi	Salise	---
Bidayet Mahkemesi Ceza Reisi	Hasan Fehmi Efendi	---	---
Müddeiumumî Muavini	Ali Ulvi Efendi	---	---
Defteri Hakani Memuru	---	---	---
Telgraf ve Posta Merkez Müdürü	Nailî Efendi	---	---

Merkez Livaya Merbut

Nevahi	Kurra
1 Gezin	15
1 Berdihk(?)	16
1 Kaş	23
1 Zengil(?)	39
1 'Acuz	37
1 Demirli	14
1 Şerbetin	16
1 Piran	34
1 'Abdalan	33
1 Ergani	--
1 Egil	--
-Nefs-i Ergani	31
Yekun 11	258

19 Ekim 2007- 16 Kasım 2007 tarihleri arasında Ergani Postası gazetesinde dizi halinde yayınlandı.